Οι φωτογραφίες που ήρθαν πρόσφατα στο φως και αποδίδονται στην εκτέλεση των 200 στην Καισαριανή, καθώς και το πλήθος των συζητήσεων που ξεκίνησε στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης με αφορμή τη δημοσίευσή τους, έφεραν ξανά στην επιφάνεια την έννοια του συλλογικού τραύματος.
Τι είναι το συλλογικό τραύμα; Είναι μια βαθιά ψυχοκοινωνική πληγή που βιώνει μία ομάδα, μία κοινότητα ή ένας λαός μετά από μια καταστροφή. (είτε αυτή είναι φυσική καταστροφή, είτε πόλεμος, είτε προσφυγιά ή δικτατορία). Το συλλογικό τραύμα εγγράφεται στο συλλογικό ασυνείδητο (ένα επίπεδο ψυχής που μοιράζονται όλοι οι άνθρωποι μέσα σε μία κοινωνία ή πολιτισμό) και επηρεάζει την ομάδα/κοινωνία για γενιές.
Ο Καρλ Γιουνγκ (Carl Gustav Jung), Ελβετός ψυχίατρος και ιδρυτής της αναλυτικής ψυχολογίας, παρατήρησε ότι ιστορικές τραυματικές εμπειρίες (πόλεμοι, γενοκτονίες, καταστροφές) αφήνουν αποτύπωμα στην ψυχή των λαών, το οποίο δεν εξαφανίζεται με το πέρασμα του χρόνου, αλλά εκφράζεται μέσω συλλογικής συμπεριφοράς, μαζικής υστερίας, κοινωνικής πόλωσης, μύθων, θρύλων και τέχνης. Η επίδραση του συλλογικού τραύματος δεν περιορίζεται μόνο σε αυτούς που βίωσαν τα γεγονότα, αλλά μεταβιβάζεται ως συναισθηματική κληρονομιά αφήνοντας ένα ίχνος στον νου των μελλοντικών γενεών.
Το Μουσείο Guggenheim το 2015, φιλοξένησε το έργο της Κολομβιανής καλλιτέχνιδας Doris Salcedo με θέμα το συλλογικό τραύμα και συγκεκριμένα τον πόνο και την αγωνία των θυμάτων πολιτικής βίας στην Κολομβία. Η σειρά γλυπτών που δημιουργήθηκε στις αρχές της δεκαετίας του 1990 φέρει τον τίτλο «La Casa Viuda», που μεταφράζεται ως «Το σπίτι-χήρα», και αποτελείται από αρχιτεκτονικά θραύσματα, κυρίως τα πλαίσια θυρών, τα οποία έχουν αποσπαστεί από το φυσικό τους πλαίσιο, ώστε να γίνουν κατώφλια χωρίς αντίστοιχο σπίτι. Στο έργο της, το σπίτι παρουσιάζεται ως τραυματισμένο σώμα: έπιπλα που μοιάζουν σφραγισμένα, επιφάνειες που δεν προσφέρουν πια χρήση αλλά μνήμη, αντικείμενα που φέρουν πάνω τους το αποτύπωμα μιας βίαιης απουσίας. Η οικία δεν προστατεύει· μαρτυρεί. Δεν φιλοξενεί απλώς τους ζωντανούς, συγκρατεί τους νεκρούς μέσα στις ρωγμές της. Η απώλειά τους παραμένει ανοιχτή, σαν δωμάτιο που δεν έπαψε ποτέ να κατοικείται από τη σκιά εκείνων που έφυγαν.
Οι άνθρωποι που αγαπήσαμε, που μας μεγάλωσαν ζουν μέσα μας. Νοιώθουμε τον ψυχικό τους πόνο, ονειρευόμαστε τις αναμνήσεις τους, γνωρίζουμε πράγματα που δεν μας εξέφρασαν ευθέως, και όλα αυτά διαμορφώνουν τη ζωή μας με τρόπους που συχνά δεν κατανοούμε. Κληρονομούμε οικογενειακά τραύματα ακόμα και αυτά για τα οποία δεν μας έχουν μιλήσει. Γνωρίζουμε και νοιώθουμε πράγματα, χωρίς να κατανοούμε πάντα την προέλευσή τους.
Πολλές φορές τα φαντάσματα αυτά του παρελθόντος μένουν φυλακισμένα στο νου και στο σώμα μας και μας φανερώνονται μέσω συμπτωμάτων (πονοκέφαλοι, εμμονές, φοβίες, αϋπνίες). Αρκετές φορές, αναλαμβάνει ο συναισθηματικός μηχανισμός της απώθησης τον ρόλο να απωθήσει τις επώδυνες αναμνήσεις και να τους αφαιρέσει την οποιαδήποτε συναισθηματική σημασία, ώστε να καταστούν άνευ σημασίας και ακίνδυνες για εμάς. Το τραύμα όμως εξακολουθεί να παραμένει αποκλεισμένο και ανεπίλυτο, με αποτέλεσμα να γίνει η δική μας κληρονομιά, η οποία θα επηρεάζει τα παιδιά μας και τα παιδιά των παιδιών μας, με τρόπους ακατανόητους ή ανεξέλεγκτους.
Ο ομφάλιος λώρος με το γενεακό τραύμα κόβεται μόνο όταν είμαστε έτοιμοι να αναλύσουμε και να κατανοήσουμε την κληρονομιά μας. Μόνο τότε μπορούμε και να αντιμετωπίσουμε τα φαντάσματα που κουβαλάμε μέσα μας, και είμαστε έτοιμοι να δημιουργήσουμε, να αγαπήσουμε, και να αυτοπραγματωθούμε ως άνθρωποι.
Ενδεικτική Ελληνική Βιβλιογραφία:
- Το Νούμερο 31328 (Ο άνθρωπος ως αριθμός, σωματικό & ψυχικό τραύμα, αποπροσωποποίηση, επιβίωση χωρίς ταυτότητα)
Μυθιστόρημα–μαρτυρία του Ηλία Βενέζη, το οποίο εκδόθηκε το 1931. Θεωρείται ένα από τα σημαντικότερα έργα της ελληνικής πεζογραφίας του 20ού αιώνα και κορυφαίο τεκμήριο για τη Μικρασιατική Καταστροφή και τα τάγματα εργασίας της Ανατολής.
- Ματωμένα Χώματα (Το τραύμα γίνεται ιστορική συνείδηση, η αφήγηση ως πράξη διατήρησης της μνήμης, διαγενεακή μετάδοση φόβου απώλειας)
Ιστορικό μυθιστόρημα της Διδώ Σωτηρίου, που αναπαριστά τη Μικρασιατική Καταστροφή μέσα από το βλέμμα των απλών ανθρώπων.
- Η ζωή εν τάφω (Ο άνθρωπος ως σώμα σε απειλή, αποδόμηση νοήματος).
Αντιπολεμικό μυθιστόρημα του Στρατή Μυριβήλη, που εκδόθηκε για πρώτη φορά το 1924 στη Μυτιλήνη. Θεωρείται θεμελιώδες έργο της ελληνικής πεζογραφίας του 20ού αιώνα και ένα από τα πιο συγκλονιστικά λογοτεχνικά ντοκουμέντα του Α΄ Παγκόσμιου Πολέμου. Μέσα από ρεαλιστική γραφή, ο συγγραφέας αποτυπώνει την ανθρώπινη απόγνωση και την πνευματική φθορά του στρατιώτη στα χαρακώματα.
- Το κιβώτιο (Παράνοια, καχυποψία, εσωτερική διάλυση, κατάρρευση συλλογικού οράματος, ιδεολογία ως τραυματικός μηχανισμός)
Μυθιστόρημα του Άρη Αλεξάνδρου, που εκδόθηκε το 1975. Θεωρείται ένα από τα σημαντικότερα έργα της μεταπολεμικής ελληνικής λογοτεχνίας και ένα κλασικό δείγμα πολιτικού και υπαρξιακού μυθιστορήματος.